Egzamin na uprawnienia budowlane weryfikuje nie tylko wiedzę techniczną, ale również znajomość przepisów dotyczących umów, zamówień publicznych i prawa autorskiego. Poniższy artykuł omawia najistotniejsze zagadnienia z tego zakresu, wskazując konkretne przepisy i ich praktyczne zastosowanie.
Umowa o roboty budowlane i umowa o dzieło
Umowa o roboty budowlane jest odrębnym typem umowy uregulowanym w Kodeksie cywilnym. Od umowy o dzieło odróżnia ją przede wszystkim przedmiot: roboty budowlane to przedsięwzięcie o większym zakresie, wymagające projektowania i nadzoru. Na egzaminie często pojawiają się pytania o odpowiedzialność inwestora za zapłatę podwykonawcy. Zgodnie z art. 6471 k.c., inwestor odpowiada solidarnie z wykonawcą za zapłatę wynagrodzenia podwykonawcy, jeżeli wyraził zgodę na zawarcie umowy z podwykonawcą. Zgoda może być wyraźna lub dorozumiana. Ważne jest, aby pamiętać o obowiązku zgłoszenia podwykonawcy przez wykonawcę i o terminach na sprzeciw inwestora.
Rękojmia i gwarancja
Rękojmia za wady dzieła lub robót budowlanych jest uregulowana w Kodeksie cywilnym (art. 556-576). Odpowiedzialność z tytułu rękojmi ma charakter ustawowy i nie można jej wyłączyć ani ograniczyć w umowie przed zakończeniem robót. Termin rękojmi wynosi 5 lat dla robót budowlanych (art. 568 § 1 k.c.), chyba że strony postanowią inaczej. Gwarancja jest natomiast instytucją dobrowolną, opartą na oświadczeniu gwaranta. W praktyce istotne jest rozróżnienie tych pojęć, ponieważ egzamin sprawdza znajomość różnic w zakresie przesłanek odpowiedzialności, terminów i sposobu dochodzenia roszczeń.
Kary umowne
Kary umowne są uregulowane w art. 483-484 k.c. Strony mogą zastrzec karę umowną za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania niepieniężnego. Kary umowne mogą być zastrzeżone na wypadek zwłoki, opóźnienia, wadliwości robót, czy odstąpienia od umowy. Na egzaminie często pojawiają się pytania o maksymalną wysokość kary umownej - w obrocie profesjonalnym nie ma górnego limitu, ale sąd może miarkować rażąco wygórowaną karę (art. 484 § 2 k.c.). Należy pamiętać, że kara umowna należy się w zastrzeżonej wysokości niezależnie od wysokości szkody, chyba że strony postanowią inaczej.
Zamówienia publiczne od strony wykonawcy i projektanta
Ustawa Prawo zamówień publicznych (Dz.U. 2026 poz. 793) reguluje tryby udzielania zamówień, takie jak przetarg nieograniczony, przetarg ograniczony, negocjacje z ogłoszeniem, dialog konkurencyjny, czy zamówienie z wolnej ręki. Na egzaminie istotna jest znajomość podstawowych zasad: jawności, równego traktowania, uczciwej konkurencji, a także obowiązku opisania przedmiotu zamówienia w sposób jednoznaczny i wyczerpujący.
Wadium
Zgodnie z art. 97 p.z.p., zamawiający może żądać wniesienia wadium, ale jego wysokość nie może przekroczyć 3% wartości zamówienia. Wadium może być wnoszone w pieniądzu, gwarancjach bankowych lub ubezpieczeniowych, poręczeniach - według wyboru wykonawcy. Wadium musi być wniesione przed upływem terminu składania ofert i utrzymywane nieprzerwanie do dnia upływu terminu związania ofertą. Przedłużenie terminu związania ofertą wymaga jednoczesnego przedłużenia ważności wadium lub wniesienia nowego.
Opis przedmiotu zamówienia
Opis przedmiotu zamówienia powinien być sporządzony zgodnie z art. 103-105 p.z.p. Nie może wskazywać konkretnych znaków towarowych, chyba że jest to uzasadnione specyfiką przedmiotu i dopuszczono składanie ofert równoważnych. W przypadku robót budowlanych opis przedmiotu zamówienia opiera się na dokumentacji projektowej i specyfikacjach technicznych wykonania i odbioru robót.
Umowa w sprawie zamówienia
Umowa w sprawie zamówienia publicznego musi być zawarta na piśmie, pod rygorem nieważności. Istotne są postanowienia dotyczące wynagrodzenia, terminów, kar umownych, a także możliwości zmian umowy. Ustawa przewiduje katalog zmian, które mogą być wprowadzone bez przeprowadzenia nowego postępowania (art. 454-455 p.z.p.).
Zaliczki i zabezpieczenie należytego wykonania umowy
Zamawiający może udzielić zaliczek na poczet wykonania zamówienia, jeżeli przewidział to w ogłoszeniu lub dokumentach zamówienia (art. 442 p.z.p.). Kolejne zaliczki są możliwe po wykazaniu przez wykonawcę wykonania zamówienia w zakresie poprzednich zaliczek. Jeżeli zaliczki przekraczają 20% wynagrodzenia, zamawiający żąda zabezpieczenia zaliczki. Zabezpieczenie należytego wykonania umowy może być wnoszone w formach określonych w art. 450 p.z.p., m.in. w pieniądzu, poręczeniach, gwarancjach bankowych lub ubezpieczeniowych.
Prawa autorskie do projektu architektonicznego
Projekt architektoniczny jest utworem w rozumieniu ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz.U. 2025 poz. 24). Twórcy przysługują autorskie prawa osobiste i majątkowe. Prawa osobiste są niezbywalne i nieograniczone w czasie (art. 16). Prawa majątkowe mogą być przenoszone na podstawie umowy.
Utwór pracowniczy
Zgodnie z art. 12 u.p.a., jeżeli ustawa lub umowa o pracę nie stanowią inaczej, pracodawca, którego pracownik stworzył utwór w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, nabywa z chwilą przyjęcia utworu autorskie prawa majątkowe w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron. Oznacza to, że projektant zatrudniony na etacie nie zachowuje praw majątkowych do projektu, chyba że umowa stanowi inaczej.
Współtwórcy
W przypadku współtwórstwa (art. 9 u.p.a.) prawo autorskie przysługuje wspólnie. Domniemywa się, że udziały są równe. Do wykonywania prawa autorskiego do całości utworu potrzebna jest zgoda wszystkich współtwórców. Każdy ze współtwórców może wykonywać prawo do swojej części mającej samodzielne znaczenie, bez uszczerbku dla praw pozostałych.
Opracowania
Opracowanie cudzego utworu (np. adaptacja projektu) wymaga zezwolenia twórcy pierwotnego (art. 2 u.p.a.). Rozporządzanie i korzystanie z opracowania zależy od takiego zezwolenia, chyba że prawa do utworu pierwotnego wygasły. Na egzemplarzach opracowania należy wymienić twórcę i tytuł utworu pierwotnego.
Prawa autorskie w umowie o roboty budowlane
W umowie o roboty budowlane często dochodzi do przeniesienia autorskich praw majątkowych do projektu. Należy pamiętać, że przeniesienie praw majątkowych wymaga wskazania pól eksploatacji (art. 41 u.p.a.). W przypadku braku takiego wskazania, przeniesienie jest nieważne. Egzamin sprawdza znajomość tych zasad.
Na czym najczęściej się potykają
- Mylenie rękojmi z gwarancją - rękojmia jest ustawowa, gwarancja dobrowolna; terminy i przesłanki są różne.
- Błędne określenie maksymalnej wysokości wadium - 3% wartości zamówienia, a nie 5% czy 10%.
- Nieznajomość skutków braku zgody inwestora na podwykonawcę - odpowiedzialność solidarna nie powstaje.
- Pomylenie autorskich praw osobistych z majątkowymi - prawa osobiste nie podlegają zrzeczeniu ani zbyciu.
- Niedostrzeganie różnicy między utworem pracowniczym a utworem stworzonym na zlecenie - w pierwszym przypadku prawa nabywa pracodawca z mocy ustawy, w drugim konieczna jest umowa.
- Niewłaściwe stosowanie przepisów o zaliczkach - obowiązek zabezpieczenia przy zaliczkach powyżej 20% wynagrodzenia.
Pamiętaj, że egzamin sprawdza przede wszystkim znajomość konkretnych przepisów i umiejętność ich zastosowania w praktyce. Analizuj stany faktyczne i odwołuj się do artykułów ustaw.