Specjalność instalacyjna w zakresie sieci, instalacji i urządzeń cieplnych, wentylacyjnych, gazowych, wodociągowych i kanalizacyjnych to jedna z najczęściej wybieranych przez kandydatów na uprawnienia budowlane. Egzamin weryfikuje nie tylko znajomość projektowania, ale przede wszystkim umiejętność stosowania przepisów techniczno-budowlanych w konkretnych stanach faktycznych. Poniżej przedstawiamy najistotniejsze zagadnienia, na które należy zwrócić szczególną uwagę, opierając się wyłącznie na obowiązujących przepisach.
Instalacje wodociągowe - definicje i wymagania
Kluczowe znaczenie ma precyzyjne określenie, gdzie zaczyna się i kończy instalacja wodociągowa, szczególnie w przypadku ciepłej wody. Zgodnie z § 113 ust. 3a rozporządzenia w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. 2022 poz. 1225), instalacja ciepłej wody przygotowywanej centralnie rozpoczyna się bezpośrednio za armaturą odcinającą od źródła ciepła (kotłownia, węzeł ciepłowniczy, kolektory słoneczne, pojemnościowy podgrzewacz elektryczny lub pompa ciepła), a kończy punktami czerpalnymi. W przypadku przygotowania miejscowego, instalacja zaczyna się za armaturą odcinającą na przewodzie zasilającym zimną wodą urządzenie do przygotowania ciepłej wody.
Instalacja wodociągowa musi być zaprojektowana i wykonana tak, aby zapewnić zaopatrzenie w wodę zgodnie z przeznaczeniem budynku oraz spełniać wymagania Polskich Norm dotyczących projektowania instalacji wodociągowych (§ 113 ust. 4). Dodatkowo, instalacja zimnej wody powinna spełniać wymagania przeciwpożarowe (§ 113 ust. 5). Wyroby stosowane w instalacji muszą być dobrane z uwzględnieniem korozyjności wody, aby nie pogarszać jej jakości i trwałości instalacji, a także unikać negatywnego oddziaływania materiałów (§ 113 ust. 6). Instalacja musi mieć zabezpieczenia uniemożliwiające wtórne zanieczyszczenie wody, zgodnie z Polską Normą dotyczącą przepływów zwrotnych (§ 113 ust. 7).
Instalacje kanalizacyjne - podstawy
Instalację kanalizacyjną stanowi układ połączonych przewodów wraz z urządzeniami, przyborami i wpustami odprowadzającymi ścieki oraz wody opadowe do pierwszej studzienki od strony budynku (§ 122 ust. 1). Instalacja ta powinna umożliwiać odprowadzanie ścieków i wód opadowych, jeżeli nie są one odprowadzane na teren działki, oraz spełniać wymagania Polskich Norm (§ 122 ust. 2).
W przypadku wprowadzania do instalacji kanalizacyjnej ścieków nieodpowiadających warunkom ochrony ziemi i wód, instalacja musi być wyposażona w urządzenia oczyszczające do stanu zgodnego z przepisami odrębnymi (§ 123).
Odprowadzanie wód opadowych
Dachy i tarasy oraz zagłębienia przy ścianach zewnętrznych budynku powinny mieć odprowadzenie wody opadowej do wyodrębnionej kanalizacji deszczowej lub ogólnospławnej, a w razie braku takiej możliwości - zgodnie z § 28 ust. 2 (§ 126 ust. 1). Przewody odprowadzające wody opadowe przez wnętrze budynku, w przypadku przyłączenia do kanalizacji ogólnospławnej, należy łączyć z instalacją kanalizacyjną poza budynkiem (§ 126 ust. 2).
Jeżeli wody opadowe są gromadzone w zbiornikach retencyjnych i wykorzystywane do spłukiwania toalet, podlewania zieleni, mycia dróg i chodników, należy wykonać odrębną instalację, niepołączoną z instalacją wodociągową (§ 126 ust. 3).
Instalacje ogrzewcze
Instalacja ogrzewcza wodna to układ połączonych przewodów z armaturą, pompami obiegowymi, grzejnikami i innymi urządzeniami, znajdujący się za zaworami oddzielającymi od źródła ciepła (§ 133 ust. 1). Instalacja ogrzewcza powietrzna to układ kanałów i przewodów z nawiewnikami i wywiewnikami oraz elementami regulacji (§ 133 ust. 2).
Instalacja wodna musi być zabezpieczona przed nadmiernym wzrostem ciśnienia i temperatury, zgodnie z Polskimi Normami (§ 133 ust. 3). Wyroby powinny być dobrane z uwzględnieniem jakości wody i korozyjności (§ 133 ust. 4). Instalacja powinna być zaprojektowana tak, aby ilość wody uzupełniającej była racjonalnie niska (§ 133 ust. 5). System zamknięty lub z automatyczną regulacją musi mieć urządzenia do odpowietrzania miejscowego (§ 133 ust. 6).
Zabrania się stosowania kotła na paliwo stałe do zasilania instalacji systemu zamkniętego z przeponowym naczyniem wzbiorczym, z wyjątkiem kotła o mocy do 300 kW wyposażonego w urządzenia do odprowadzania nadmiaru ciepła (§ 133 ust. 7). Instalacja może być przystosowana do chłodzenia, pod warunkiem spełnienia wymagań Polskich Norm (§ 133 ust. 8). Straty ciepła na przewodach powinny być niskie, a izolacja cieplna zgodna z załącznikiem nr 2 do rozporządzenia (§ 133 ust. 9 i 10).
Wentylacja i klimatyzacja
Wentylacja i klimatyzacja powinny zapewniać odpowiednią jakość środowiska wewnętrznego, w tym wymianę powietrza, jego czystość, temperaturę, wilgotność względną i prędkość ruchu, przy zachowaniu przepisów odrębnych i Polskich Norm (§ 147 ust. 1). Wentylację mechaniczną lub grawitacyjną należy zapewnić w pomieszczeniach przeznaczonych na pobyt ludzi, bez otwieranych okien oraz w innych, gdzie jest to konieczne (§ 147 ust. 2). Klimatyzację należy stosować, gdy konieczne jest utrzymanie odpowiednich parametrów powietrza (§ 147 ust. 3).
Urządzenia wentylacyjne i klimatyzacyjne powinny spełniać wymagania efektywności energetycznej (§ 147 ust. 4). Instalacje klimatyzacji powinny mieć automatyczną regulację temperatury w poszczególnych pomieszczeniach, o ile jest to technicznie i ekonomicznie uzasadnione, z okresem zwrotu nie dłuższym niż 5 lat (§ 147 ust. 5-7).
Wentylację mechaniczną wywiewną lub nawiewno-wywiewną należy stosować w budynkach wysokich i wysokościowych oraz tam, gdzie grawitacyjna jest niemożliwa (§ 148 ust. 1). W pomieszczeniu z wentylacją mechaniczną lub klimatyzacją nie można stosować wentylacji grawitacyjnej ani hybrydowej, z wyjątkiem urządzeń klimatyzacyjnych niepobierających powietrza zewnętrznego (§ 148 ust. 2). W pomieszczeniach zagrożonych substancjami szkodliwymi lub palnymi należy stosować awaryjną wentylację wywiewną (§ 148 ust. 3). W przypadku miejscowej emisji substancji szkodliwych należy stosować odciągi miejscowe (§ 148 ust. 4). Instalacje wentylacji mechanicznej powinny mieć regulację wentylatorów (§ 148 ust. 5).
W budynkach mieszkalnych, zamieszkania zbiorowego, oświaty, opieki zdrowotnej itp., bez wentylacji mechanicznej lub klimatyzacji, okna powinny umożliwiać otwieranie co najmniej 50% powierzchni wymaganej zgodnie z § 57 (§ 155 ust. 1). Skrzydła okienne, świetliki i nawietrzaki powinny mieć urządzenia do łatwego otwierania z poziomu podłogi, także dla osób niepełnosprawnych (§ 155 ust. 2). W przypadku wentylacji innej niż mechaniczna nawiewna, dopływ powietrza należy zapewnić przez urządzenia nawiewne w oknach, drzwiach balkonowych lub przegrodach zewnętrznych (§ 155 ust. 3). Urządzenia te powinny być stosowane zgodnie z Polską Normą dotyczącą wentylacji (§ 155 ust. 4).
Przewody kominowe
Wyloty przewodów kominowych powinny być dostępne do czyszczenia i okresowej kontroli (§ 146 ust. 1). Przewody spalinowe i dymowe powinny mieć otwory wycierowe lub rewizyjne, zamykane szczelnymi drzwiczkami, a w przypadku spalin mokrych - układ odprowadzania skroplin (§ 146 ust. 2).
Przyłącza do sieci
Działka budowlana pod budynki przeznaczone na pobyt ludzi powinna mieć możliwość przyłączenia do sieci wodociągowej, kanalizacyjnej, elektroenergetycznej i ciepłowniczej, a dla niektórych budynków także telekomunikacyjnej (§ 26 ust. 1). Za równorzędne z przyłączeniem do sieci elektroenergetycznej i ciepłowniczej uznaje się indywidualne źródła energii (§ 26 ust. 2). W razie braku sieci wodociągowej i kanalizacyjnej, działka może być zabudowana pod warunkiem zapewnienia indywidualnego ujęcia wody oraz zbiornika bezodpływowego lub przydomowej oczyszczalni ścieków, jeżeli ilość ścieków nie przekracza 5 m3 na dobę. Przy większej ilości wymagana jest opinia inspektora ochrony środowiska (§ 26 ust. 3). Dla szpitali i sanatoriów należy zapewnić dodatkowo własne ujęcie wody i źródła energii (§ 26 ust. 4). Wymagania te nie dotyczą budynków rekreacji indywidualnej oraz inwentarskich i gospodarczych na wsi, jeżeli decyzja o warunkach zabudowy nie stanowi inaczej (§ 26 ust. 5).
Zbiorowe zaopatrzenie w wodę i odprowadzanie ścieków
Zgodnie z ustawą o zbiorowym zaopatrzeniu w wodę i zbiorowym odprowadzaniu ścieków (Dz.U. 2024 poz. 757), rozliczenia prowadzone są na podstawie taryf i ilości dostarczonej wody i odprowadzonych ścieków (art. 26 ust. 1). Właściciel lub zarządca budynku wielolokalowego jest obowiązany do rozliczania kosztów, a suma obciążeń nie może być wyższa niż koszty ponoszone na rzecz przedsiębiorstwa (art. 26 ust. 2). Wybór metody rozliczania różnicy wskazań należy do właściciela lub zarządcy (art. 26 ust. 3).
Na czym najczęściej się potykają
- Początek instalacji ciepłej wody - kandydaci mylą miejsce rozpoczęcia instalacji przy przygotowaniu centralnym i miejscowym. Pamiętaj: centralnie - za armaturą odcinającą od źródła ciepła; miejscowo - za armaturą na przewodzie zimnej wody.
- Odprowadzanie wód opadowych - często zapomina się, że w przypadku kanalizacji ogólnospławnej przewody odprowadzające wody opadowe przez wnętrze budynku należy łączyć z instalacją kanalizacyjną poza budynkiem. Ponadto, wody opadowe wykorzystywane do celów gospodarczych muszą mieć odrębną instalację, niepołączoną z wodociągową.
- Wentylacja w pomieszczeniach z klimatyzacją - nie wolno stosować wentylacji grawitacyjnej ani hybrydowej w pomieszczeniu z wentylacją mechaniczną lub klimatyzacją, z wyjątkiem urządzeń niepobierających powietrza zewnętrznego.
- Progi liczbowe - 5 m3/dobę ścieków dla indywidualnych rozwiązań, 50% powierzchni okien do otwierania, 300 kW dla kotłów na paliwo stałe, 2000 RLM dla aglomeracji. Te liczby pojawiają się w pytaniach.
- Przepisy odrębne - często kandydaci zapominają, że instalacje muszą spełniać wymagania Polskich Norm, a także przepisów dotyczących ochrony przeciwpożarowej, BHP, efektywności energetycznej.
Podsumowanie
Egzamin w specjalności instalacyjno-sanitarnej wymaga nie tylko znajomości przepisów, ale przede wszystkim umiejętności ich zastosowania w praktyce. Należy zwracać uwagę na definicje, progi liczbowe i wyjątki. Powyższe zagadnienia stanowią trzon wymagań egzaminacyjnych i należy je opanować w pierwszej kolejności.